Depreme Dayanıklı Bina Tasarımı Nasıl Olmalı?

Güvenli Yapılar İçin Bilimsel ve Teknik Rehber

Türkiye, aktif fay hatları üzerinde yer alan bir ülke olduğu için deprem gerçeğiyle yaşamayı öğrenmek zorundadır. Yaşanan büyük depremler, binaların neden yıkıldığını değil; neden ayakta kalamadığını sorgulamamıza yol açmaktadır. Bu noktada kritik soru şudur:

Depreme dayanıklı bina tasarımı nasıl olmalı?

Bu yazıda;

• Depreme dayanıklı yapıların temel prensiplerini
• Mimari ve mühendislik aşamasında dikkat edilmesi gerekenleri
• Zemin etüdünden malzeme seçimine kadar tüm süreci
• Yanlış bilinen doğruları3

bilimsel ve teknik bir bakış açısıyla ele alıyoruz.

Depreme Dayanıklı Bina Nedir?

Depreme dayanıklı bina; Tasarım depremi altında göçme yaşamayan, can güvenliğini sağlayan, can kaybına yol açmayan ve kontrollü hasar alarak kullanıcılarına tahliye imkânı sunan yapıdır.

Buradaki önemli nokta şudur:
Depreme dayanıklı bina hiç zarar görmeyen bina değildir.
Amaç:

• Can güvenliğini sağlamak
• Ani göçmeyi önlemek
• Yapının sünek davranmasını sağlamak

Depreme Dayanıklı Bina Tasarımının Temel İlkeleri

1. Doğru Zemin Etüdü Olmadan Güvenli Yapı Olmaz

Bir binanın dayanıklılığı, üzerine oturduğu zemin kadar güçlüdür.

Zemin etüdü sayesinde:

• Taşıma gücü
• Yeraltı su seviyesi
• Sıvılaşma riski
• Deprem dalgalarının büyütülme etkisi

belirlenir.

Zemin etüdü yapılmadan inşa edilen binalar, ne kadar sağlam görünürse görünsün risklidir.

2. Taşıyıcı Sistem Tasarımı (En Kritik Aşama)

Depreme dayanıklı bir binanın kalbi, taşıyıcı sistemidir.

Taşıyıcı sistemde dikkat edilmesi gerekenler:

• Kolon, kiriş ve perdelerin doğru konumlandırılması
• Perdeli sistemlerin yeterli sayıda kullanılması
• Düşey ve yatay taşıyıcıların sürekliliği
• Yumuşak kat oluşumunun engellenmesi

Özellikle zemin katta dükkân, otopark gibi geniş açıklıklar varsa, mutlaka perde duvarlarla desteklenmelidir. Perdeli sistemler, özellikle zemin kat açıklıkları olan yapılarda en güvenli çözümlerden biridir.

3. Simetrik ve Dengeli Mimari Tasarım

Depremde binaları yıkan en büyük etkenlerden biri burulma etkisidir.

Bunun temel sebebi:

• Asimetrik planlar
• Dengesiz yük dağılımı
• Sonradan yapılan kaçak katlar veya çıkmalar

İyi bir depreme dayanıklı bina:

• Mümkün olduğunca simetrik
• Kütle ve rijitlik merkezi birbirine yakın
• Dengeli kat planlarına sahip olmalıdır

Malzeme Kalitesi: “Projesi Güzel Ama Beton Zayıf” Sorunu

4. Beton ve Donatı Kalitesi Hayati Öneme Sahiptir

Deprem performansını belirleyen unsurlar:

• Beton sınıfı (C30 ve üzeri tercih edilmelidir)
• Donatı çapı ve yerleşimi
• Pas payı kalınlığı
• Donatıların paslanmaya karşı korunması

Düşük kaliteli beton, en iyi projeyi bile işlevsiz hale getirir.

5. Uygulama ve Şantiye Denetimi Olmazsa Olmaz

Projeler kâğıt üzerinde değil, şantiyede doğru uygulanırsa güvenlidir.

Şantiyede en sık yapılan hatalar:

• Donatıların eksik bağlanması
• Beton dökümünde vibrasyonun yetersiz yapılması
• Kolon-kiriş birleşim detaylarının ihmal edilmesi
• Proje dışı uygulamalar

Bu nedenle:

• Yapı denetim sistemi etkin çalışmalı
• Usta, mühendis ve denetçi uyum içinde olmalıdır

Depreme Dayanıklı Bina Tasarımında Sık Yapılan Hatalar

❌ Yumuşak Kat Oluşturmak

❌ Kolon Kesmek veya Zayıflatmak

❌ Sonradan Kaçak Kat Çıkmak

❌ Taşıyıcı duvarları kaldırmak

❌ Proje dışı tadilatlar yapmak

Bu hataların her biri, binanın deprem performansını ciddi şekilde düşürür.

Yeni Binalar mı, Eski Binalar mı Daha Güvenli?

Bu sorunun cevabı bina yaşı değil, şu kriterlerdir:

• Proje kalitesi
• Yapım yılına göre yönetmelik uyumu
• Zemin durumu
• Yapım ve denetim süreci

Ancak unutulmamalıdır ki:

• 1999 öncesi binaların büyük çoğunluğu güncel deprem yönetmeliklerine göre tasarlanmamıştır.
• Bu binalar için kentsel dönüşüm veya güçlendirme ciddi bir ihtiyaçtır.

Depreme Dayanıklı Bina İçin Güçlendirme Çözümleri

Mevcut binalar için uygulanabilecek yöntemler:

• Perde duvar eklenmesi
• Karbon fiber güçlendirme
• Çelik çapraz sistemler
• Temel güçlendirme

Her bina için çözüm özel olarak projelendirilmelidir.

Depreme Dayanıklı Bina Bir Tercih Değil, Zorunluluktur

Deprem:

• Ne zaman olacağı bilinmeyen ama mutlaka olacak bir doğa olayıdır.

Bu nedenle: “Bize bir şey olmaz” anlayışı yerine bilim, mühendislik ve denetim odaklı yapılaşma benimsenmelidir.